مشکلات روحی رایج در بین دانش‌آموزان آباده
برای بعضی دانش‌آموزان، مدرسه فقط جایی برای درس خواندن نیست؛ جایی است که باید در آن نمره خوب بگیرند، در جمع دوستان پذیرفته شوند، نظر خانواده را برآورده کنند و هم‌زمان با تغییرات جسمی و عاطفی دوران نوجوانی هم کنار بیایند. شاید ظاهرشان کاملاً عادی باشد، اما در ذهنشان مدام این سؤال بچرخد: «اگر نتونم از پسش بربیام چی؟»
در آباده هم مانند هر شهر دیگری، دانش‌آموزان می‌توانند با طیفی از مشکلات روانی و هیجانی روبه‌رو شوند؛ از اضطراب امتحان و نگرانی درباره آینده گرفته تا افت انگیزه، کم‌خوابی، احساس تنهایی، کاهش اعتمادبه‌نفس یا نشانه‌های افسردگی. این مشکلات لزوماً به معنای وجود یک «اختلال روانی» نیستند؛ اما وقتی ماندگار می‌شوند و روی درس، خواب، روابط یا زندگی روزمره اثر می‌گذارند، ارزش جدی گرفتن دارند. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید حدود یک نفر از هر هفت نوجوان ۱۰ تا ۱۹ ساله در جهان با یک مشکل سلامت روان زندگی می‌کند و اضطراب، افسردگی و مشکلات رفتاری از مهم‌ترین مسائل این دوره هستند.
اضطراب، استرس و ترس از شکست؛ شایع‌تر از چیزی که فکر می‌کنیم
یکی از رایج‌ترین مشکلات دانش‌آموزان، نگرانی مداوم درباره درس و آینده است. نوجوان ممکن است ساعت‌ها برای امتحان درس بخواند، اما باز هم احساس کند «هیچ چیز بلد نیستم». ممکن است قبل از آزمون دل‌درد، تپش قلب، لرزش، بی‌قراری یا مشکل در تمرکز پیدا کند.
بخشی از این اضطراب طبیعی است؛ مقدار کمی نگرانی می‌تواند حتی به تمرکز کمک کند. مسئله زمانی شروع می‌شود که نگرانی از کنترل خارج شود یا باعث شود نوجوان از درس، مدرسه یا موقعیت‌های اجتماعی فرار کند. اضطراب در سال‌های نوجوانی می‌تواند با ترس و نگرانی شدید، تنش جسمی و اختلال در عملکرد مدرسه و روابط همراه باشد.
در محیط‌های کوچک‌تر، گاهی مسئله «قضاوت شدن» هم اهمیت پیدا می‌کند. برای بعضی نوجوانان، اینکه احساس کنند دوستان، همکلاسی‌ها یا حتی اقوام از عملکرد تحصیلی‌شان باخبر می‌شوند، فشار روانی را بیشتر می‌کند. این تجربه به خودی خود عجیب یا نشانه ضعف نیست.
چه زمانی باید نگران شد؟
اگر نوجوان برای چند هفته مدام نگران است، خوابش به هم ریخته، از مدرسه یا امتحان اجتناب می‌کند، دائماً خودش را با دیگران مقایسه می‌کند یا ترس از شکست باعث شده عملکردش به شکل محسوسی افت کند، بهتر است موضوع فقط به «کم‌کاری» یا «بی‌انگیزگی» نسبت داده نشود.
بی‌حوصلگی، افت انگیزه و نشانه‌هایی که گاهی با تنبلی اشتباه گرفته می‌شوند
یکی دیگر از مشکلات روحی رایج در دانش‌آموزان، کاهش انرژی و انگیزه است. نوجوانی که قبلاً به فعالیتی علاقه داشته، ممکن است کم‌کم از دوستان، ورزش، درس یا حتی سرگرمی‌های مورد علاقه‌اش فاصله بگیرد.
گاهی والدین این تغییر را با جمله‌هایی مثل «دیگه حوصله نداری» یا «تنبل شدی» توصیف می‌کنند؛ در حالی که پشت این رفتار ممکن است خستگی شدید، فشار روانی، اضطراب یا حتی نشانه‌های افسردگی وجود داشته باشد.
افسردگی در نوجوانان همیشه به شکل غمگینی آشکار دیده نمی‌شود. تحریک‌پذیری، گوشه‌گیری، افت تمرکز، تغییر خواب و اشتها، احساس بی‌ارزشی و از دست دادن علاقه به چیزهایی که قبلاً لذت‌بخش بوده‌اند نیز می‌توانند نشانه‌های مهمی باشند. افسردگی و اضطراب در نوجوانان می‌توانند مستقیماً بر حضور در مدرسه و عملکرد تحصیلی اثر بگذارند.
چند باور اشتباه که ممکن است حال دانش‌آموز را بدتر کند
«همه نوجوان‌ها همین‌طورند، خودش درست می‌شود.»
درست است که نوجوانی دوره‌ای پر از تغییر است، اما هر ناراحتی‌ای را نباید عادی‌سازی کرد. اگر علائم شدید، طولانی یا مختل‌کننده باشند، کمک گرفتن منطقی است. مداخله زودهنگام می‌تواند از شدیدتر شدن مشکلات جلوگیری کند و در مورد علائم اضطراب و افسردگی، رویکردهای روان‌شناختی از گزینه‌های معتبر حمایتی هستند.
«برای اینکه موفق شود باید بیشتر تحت فشارش بگذاریم.»
فشار بیشتر همیشه به عملکرد بهتر منجر نمی‌شود. نوجوانی که دائماً احساس می‌کند فقط در صورت گرفتن نمره بالا ارزشمند است، ممکن است به جای یادگیری، بیشتر درگیر ترس از شکست شود.
«مشکلش گوشی و اینترنت است.»
استفاده زیاد از تلفن همراه می‌تواند با خواب، تمرکز و سبک زندگی تداخل ایجاد کند، اما بهتر است فقط به دنبال یک مقصر نباشیم. گاهی نوجوان از فضای آنلاین برای فرار از فشار، تنهایی یا اضطراب استفاده می‌کند. حل مسئله، فقط گرفتن گوشی نیست؛ باید علت اصلی را هم دید.
۵ راهکار کاربردی که می‌توان از همین امروز شروع کرد
۱. به جای بازجویی، گفت‌وگو را شروع کنید
به جای «چرا درست رو نمی‌خونی؟» بپرسید: «این روزها بیشتر از همه چی ذهنت رو درگیر کرده؟»
هدف گفت‌وگوی اول، حل کردن همه مشکلات نیست. هدف این است که نوجوان احساس کند لازم نیست برای شنیده شدن، اول نمره خوبی بگیرد.
۲. برنامه درسی را از «فشار مداوم» به «قدم‌های کوچک» تبدیل کنید
برنامه‌های سنگین معمولاً برای نوجوان مضطرب پایدار نیستند. یک هدف مشخص برای یک بازه کوتاه تعیین کنید؛ مثلاً ۳۰ تا ۴۵ دقیقه مطالعه، چند دقیقه استراحت و سپس یک بخش دیگر. پیشرفت کوچک اما تکرارشونده، از چند ساعت مطالعه پراکنده و همراه با اضطراب مؤثرتر است.
۳. خواب را جدی بگیرید
کم‌خوابی فقط خستگی ایجاد نمی‌کند؛ می‌تواند با مشکلات توجه، رفتار، سلامت روان و عملکرد تحصیلی ارتباط داشته باشد.
ساعت خواب نسبتاً ثابت، کاهش استفاده از صفحه‌نمایش پیش از خواب و داشتن محیط خواب آرام، از ساده‌ترین اقداماتی هستند که خانواده می‌تواند از همین هفته اجرا کند.
۴. ارتباط اجتماعی را حفظ کنید
گاهی نوجوانی که حال روحی خوبی ندارد، بیشتر منزوی می‌شود؛ و انزوا هم حال او را بدتر می‌کند. یک پیاده‌روی، ورزش، دیدار با یک دوست قابل اعتماد یا حتی حضور در یک فعالیت گروهی می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد.
احساس تعلق به مدرسه و اینکه دانش‌آموز بداند معلم، مشاور یا همکلاسی‌هایی هستند که او را می‌بینند و حمایت می‌کنند، با سلامت روان بهتر و عملکرد تحصیلی مطلوب‌تر ارتباط دارد.
۵. چه زمانی از روانشناس کمک بگیریم؟
اگر اضطراب، غمگینی، خشم، انزوا، مشکلات خواب یا افت عملکرد تحصیلی برای مدتی ادامه پیدا کرده و زندگی روزمره را مختل کرده است، مراجعه به متخصص می‌تواند قدم بسیار مفیدی باشد.
درمان شناختی-رفتاری یا CBT یکی از رویکردهای شناخته‌شده است که به نوجوان کمک می‌کند ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارهایش را بشناسد و به‌تدریج الگوهای ناکارآمد را تغییر دهد. این درمان قرار نیست به نوجوان بگوید «مثبت فکر کن»؛ بلکه کمک می‌کند افکاری مانند «حتماً شکست می‌خورم» یا «اگر نمره‌ام کم شود یعنی آدم بی‌ارزشی هستم» واقع‌بینانه‌تر بررسی شوند.
پیدا کردن یک روانشناس خوب آباده یا مشاوری که تجربه کار با کودکان و نوجوانان را داشته باشد، می‌تواند باعث شود مشکل قبل از پیچیده‌تر شدن بررسی شود. در چنین شرایطی، بهترین مشاور آباده لزوماً کسی نیست که فقط عنوان یا تبلیغات بیشتری دارد؛ مهم‌تر از آن، تخصص در حوزه نوجوان، رابطه حرفه‌ای مناسب با دانش‌آموز و توانایی همکاری با خانواده است.
اگر نوجوان از مرگ یا آسیب زدن به خودش حرف بزند چه کنیم؟
این موضوع را نباید شوخی، جلب توجه یا «حرف لحظه‌ای» فرض کرد. وقتی نوجوان از مرگ، خودکشی یا آسیب زدن به خودش صحبت می‌کند، باید صحبت او را جدی گرفت، تنها گذاشته نشود و در سریع‌ترین زمان از خدمات تخصصی و اورژانسی کمک گرفته شود. در چنین موقعیتی، بحث کردن، سرزنش کردن یا مجبور کردن نوجوان به «قوی بودن» راه‌حل مناسبی نیست.
جمع‌بندی؛ قرار نیست نوجوان همه این فشارها را به تنهایی تحمل کند
دانش‌آموز بودن فقط به معنای گرفتن نمره و قبول شدن در امتحان نیست. نوجوانی مرحله‌ای است که فرد هم‌زمان در حال ساختن هویت، یادگیری مهارت‌های زندگی و کنار آمدن با فشارهای مختلف است. بنابراین اضطراب، افت انگیزه یا تغییرات رفتاری را نباید همیشه به تنبلی، لجبازی یا بی‌مسئولیتی نسبت داد.
خبر خوب این است که بسیاری از مشکلات روانی در صورت تشخیص و حمایت به‌موقع، قابل مدیریت و درمان هستند. گاهی یک گفت‌وگوی درست با والدین، اصلاح خواب و برنامه روزانه و ایجاد حمایت بیشتر کافی است؛ و گاهی کمک حرفه‌ای لازم است.
مهم این است که منتظر نمانیم تا نوجوان کاملاً از پا بیفتد. اگر احساس می‌کنید حال روحی فرزندتان مدتی است تغییر کرده و تلاش‌های معمول خانوادگی جواب نمی‌دهد، گرفتن نوبت مشاوره می‌تواند نه نشانه ضعف، بلکه یک تصمیم مسئولانه برای کمک به او باشد. یک ارزیابی حرفه‌ای می‌تواند روشن کند مسئله دقیقاً چیست و از کجا بهتر است شروع کنیم.
برای مشاوره تخصصی اقدام کنید
از طریق لینک زیر می‌توانید نوبت مشاوره حضوری، تلفنی، یا آنلاین با دکتر زهرا شمس رزرو کنید:
دریافت نوبترزرو محرمانه · تایید سریع